Kiedy rodzina zastępcza kończy opiekę nad dzieckiem, w jakich przypadkach?

Zdarzają się w życiu sytuacje, w związku z którymi dziecko nie może pozostawać w swojej rodzinie. Z różnych przyczyn rodzice nie chcą, nie mogą lub też nie są w stanie go wychowywać. W takich przypadkach dziecko trafia do rodziny zastępczej. Kiedy jednak rodzina zastępcza kończy opiekę nad dzieckiem?

W jakich okolicznościach dziecko trafia do rodziny zastępczej?

W sytuacji, kiedy biologiczna rodzina dziecka nie chce lub nie może sprawować nad nim należytej opieki, zostaje ono oddane pod skrzydła rodziny zastępczej. Wiele osób zastanawia się, kim jest rodzina zastępcza zawodowa, otóż są to małżonkowie lub pary, zajmujące się nieletnimi, dla których nie są wstępnymi, ani rodzeństwem.

Rodzina zastępcza najczęściej sprawuje opiekę tymczasową, w czasie kiedy rodzina dziecka nie jest w stanie zapewnić mu odpowiednich warunków. Przepisy jasno stanowią o działalności rodziny zastępczej oraz o jej czasowości i przypadkach, kiedy kończy ona opiekę nad dzieckiem. Celem umieszczenia dziecka w rodzinie zastępczej jest przede wszystkim zapewnienie mu bezpieczeństwa oraz stabilnego środowiska wychowawczego na okres, w którym rodzice biologiczni nie mogą pełnić swojej roli. Sąd rodzinny, podejmując decyzję o umieszczeniu dziecka w pieczy zastępczej, bierze pod uwagę interes małoletniego oraz rokowania na poprawę sytuacji w rodzinie biologicznej.

Rodzina zastępcza różni się od placówki opiekuńczo-wychowawczej tym, że dziecko wychowuje się w środowisku domowym, a nie instytucjonalnym. To środowisko daje większą szansę na prawidłowy rozwój emocjonalny i społeczny. Dzieci umieszczone w rodzinach zastępczych mają możliwość budowania relacji z opiekunami oraz doświadczania codziennego życia rodzinnego, co jest dla nich szczególnie cenne, zwłaszcza gdy wcześniej przeżyły traumatyczne doświadczenia.

Przyczyny zakończenia opieki rodziny zastępczej nad dzieckiem

Pojęcie rodziny zastępczej nie jest tożsame ani z adopcją, ani rodziną naturalną i już z samej nazwy sugeruje pewien charakter przejściowy. Podopieczny umieszczony w rodzinie zastępczej przebywać w niej będzie przez pewien, określony czas, który uzależniony jest od wielu czynników prawnych i faktycznych.

Koniec opieki nad dzieckiem następuje w przypadkach:

• osiągnięcia pełnoletności przez podopiecznego – z chwilą ukończenia 18. roku życia dziecko staje się osobą dorosłą i opieka zastępcza wygasa z mocy prawa, chyba że sąd postanowi o jej przedłużeniu do ukończenia nauki, maksymalnie do 25. roku życia,
• zmiany sytuacji prawnej, np. przywrócenie rodzicom pełni praw do sprawowania opieki nad dzieckiem – następuje to po stwierdzeniu przez sąd, że rodzice biologiczni usunęli przyczyny, które doprowadziły do umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej,
• przeniesienia dziecka do placówki wychowawczo-opiekuńczej – może być to spowodowane pogorszeniem się sytuacji w rodzinie zastępczej lub potrzebą zapewnienia dziecku bardziej specjalistycznej opieki,
• rezygnacji rodziny zastępczej z obowiązków związanych ze sprawowaniem opieki – rodzice zastępczy mogą zrezygnować z pełnionej funkcji, jednak wymaga to uzasadnienia oraz postępowania przed sądem rodzinnym,
• zdarzeń losowych – choroby, śmierci dziecka, rodziców zastępczych – w takich sytuacjach sąd musi podjąć decyzję o dalszym losie dziecka, najczęściej kierując je do innej rodziny zastępczej lub placówki opiekuńczej,
• adopcji dziecka – jeśli sąd orzeknie zgodę na adopcję i znajdzie się rodzina chętna do przysposobienia dziecka, opieka rodziny zastępczej zostaje zakończona na rzecz nowej, prawnej więzi rodzicielskiej.

W praktyce, decyzja o zakończeniu sprawowania pieczy zastępczej zawsze podejmowana jest przez sąd rodzinny, który w swoich orzeczeniach kieruje się wyłącznie dobrem dziecka. Sąd analizuje sytuację rodziny biologicznej, stopień ich przygotowania do ponownego przejęcia opieki nad dzieckiem, a także opinie kuratorów, psychologów oraz samego dziecka, jeśli jest ono w odpowiednim wieku i potrafi wyrazić swoją wolę.

Procedura stawania się rodziną zastępczą

Rodzinami zastępczymi mogą zostać zarówno osoby w stałych związkach, jak i te samotne. Przepisy dopuszczają różne formy rodzin zastępczych – zarówno spokrewnione z dzieckiem, jak i niespokrewnione. W pierwszej kolejności rodziną zastępczą dla konkretnego dziecka może zostać jego biologiczna rodzina lub też osoby, na które wskazali rodzice dziecka. Dotyczy to przede wszystkim dziadków, ciotek, wujków czy innych bliskich krewnych, którzy mogą zapewnić dziecku opiekę w trudnym dla niego okresie.

Chętni chcący stać się rodziną zastępczą muszą liczyć się ze spełnieniem wielu określonych wymagań, a niektóre z tych wymogów to:

• posiadanie stałego miejsca zamieszkania – mieszkanie lub dom musi spełniać minimalne standardy mieszkaniowe, a dziecko musi mieć zapewnione własne miejsce do spania i nauki,
• posiadanie stałego dochodu – przyszli rodzice zastępczy muszą udowodnić, że są w stanie utrzymać siebie oraz dziecko, które zostanie im powierzone,
• pełnia praw rodzicielskich względem własnych dzieci – osoby, które w przeszłości zostały pozbawione władzy rodzicielskiej, nie mogą pełnić funkcji rodziny zastępczej,
• korzystanie z pełni praw obywatelskich oraz cywilnych – skazanie za określone przestępstwa, zwłaszcza te przeciwko zdrowiu, życiu czy wolności seksualnej, wyklucza możliwość zostania rodziną zastępczą,
• stan zdrowia pozwalający na zajmowanie się dziećmi – kandydaci muszą przedłożyć zaświadczenie lekarskie potwierdzające brak przeciwwskazań zdrowotnych,
• posiadanie nieposzlakowanej opinii – wymagane jest zaświadczenie o niekaralności oraz pozytywna opinia środowiskowa,
• posiadanie odpowiednich warunków do opieki nad dziećmi – przeprowadzany jest wywiad środowiskowy, który ocenia zarówno warunki materialne, jak i gotowość emocjonalną do pełnienia funkcji opiekuńczej.

Dodatkowo osoby te muszą przejść i ukończyć specjalistyczny kurs, który najczęściej organizowany jest w lokalnym ośrodku adopcyjno-opiekuńczym. Program kursu obejmuje zagadnienia związane z psychologią dziecka, traumą, metodami wychowawczymi, a także aspektami prawnymi pieczy zastępczej. Kurs kończy się egzaminem, a po jego zdaniu kandydaci otrzymują certyfikat uprawniający do pełnienia funkcji rodziny zastępczej. Cały proces kwalifikacyjny trwa zazwyczaj kilka miesięcy, a następnie kandydaci są wpisywani do rejestru osób zakwalifikowanych do pełnienia funkcji rodziny zastępczej.

Bycie rodziną zastępczą jest ogromnym wyzwaniem i wiąże się z wieloma poświęceniami oraz wyrzeczeniami. Pełniący tę funkcję muszą mieć na uwadze, że nie jest ona stała, a tymczasowa i istnieje szereg przyczyn, które kończą opiekę nad dzieckiem – są to między innymi osiągnięcie pełnoletności czy powrót do rodziców biologicznych. Pomimo tych trudności, rola rodziny zastępczej jest niezwykle wartościowa i potrzebna, ponieważ daje dzieciom szansę na bezpieczne i stabilne dzieciństwo w najtrudniejszych momentach ich życia.