Kim jest rodzina zastępcza zawodowa? Jak nią zostać?

W świetle prawa rodzina zastępcza jest jedną z form opieki nad małoletnimi, których rodzice nie posiadają władzy rodzicielskiej, sprawują ją w ograniczonym zakresie lub są nieznani. Wyróżniamy 3 typy rodzin zastępczych: spokrewnione, niezawodowe oraz zawodowe. Dzisiaj na tapet bierzemy ostatni rodzaj – kto tworzy zawodową rodzinę zastępczą oraz jak nią zostać?

• Definicja zawodowej rodziny zastępczej
• Proces rekrutacji i wymogi kwalifikacyjne
• System wynagrodzenia i dodatkowe świadczenia

Definicja zawodowej rodziny zastępczej

Wszelkie kwestie związane z funkcjonowaniem rodzin zastępczych (w tym zawodowych) uregulowane są w przepisach ustawy z dnia 9 czerwca 2011 o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. W świetle prawa tworzą ją małżonkowie bądź osoba/osoby, które nie wstąpiły w związek małżeński, niebędące wstępnymi lub rodzeństwem dziecka. Zawodowym rodzinom zastępczym przysługuje wynagrodzenie wypłacane przez starostwo – kwestia ta została omówiona dokładniej w dalszej części artykułu. Polskie prawo wyróżnia 2 rodzaje rodziny zastępczej zawodowej:

1. Pogotowie rodzinne — forma przeznaczona dla dzieci wymagających doraźnej pomocy; pobyt trwa maksymalnie 4 miesiące z możliwością przedłużenia do 8 miesięcy; w jednym czasie opiekę sprawuje się nad maksymalnie 3 dziećmi;
2. Rodzina specjalistyczna — obejmuje opieką dzieci zdemoralizowane, niepełnosprawne, jak i nieletnie matki wraz z ich dziećmi; w rodzinie może przebywać nie więcej niż 3 dzieci.

Ponadto można wyróżnić wielodzietne rodziny zastępcze zawodowe, w których jednocześnie przebywa nie mniej niż 3, ale nie więcej niż 6 dzieci. Warunek ten może być zmieniony w przypadku liczniejszego rodzeństwa, gdy utrzymanie więzi między braćmi i siostrami wymaga umieszczenia ich w jednym gospodarstwie domowym.

Wybór między formą zastępczą a adopcją zależy od sytuacji prawnej dziecka oraz możliwości jego powrotu do rodziny biologicznej. W przeciwieństwie do adopcji, rodzina zastępcza zawodowa może sprawować opiekę czasową z perspektywą powrotu małoletniego do rodziców naturalnych po ustabilizowaniu ich sytuacji życiowej.

Proces rekrutacji i wymogi kwalifikacyjne

Formalne kryteria wstępne

Zostanie rodziną zastępczą zawodową wymaga od kandydatów posiadania określonych kwalifikacji oraz spełnienia warunków. Sprawdzane są one przez ośrodki adopcyjno-opiekuńcze lub centra pomocy rodzinie. Kryteria, które brane są pod uwagę podczas rekrutowania rodzin zastępczych zawodowych to m.in.:

• stały adres zamieszkania na terenie Polski;
• posiadanie pełni praw cywilnych oraz obywatelskich;
• dobry stan zdrowia potwierdzony zaświadczeniem lekarskim;
• warunki mieszkaniowe zapewniające dziecku osobną przestrzeń;
• stałe dochody pozwalające na zabezpieczenie potrzeb rodziny;
• deklaracja niepodejmowania pracy na podstawie umowy o pracę przez jednego z rodziców zastępczych zawodowych.

Ponadto niezbędne jest, aby osoba lub osoby kandydujące na rodzinę zastępczą zawodową nie miały ograniczonych praw rodzicielskich aktualnie albo w przeszłości w stosunku do swoich biologicznych dzieci. W przypadku osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, konieczne jest terminowe regulowanie należności. Ewentualna przeszłość związana z uzależnieniami, przemocą domową lub konfliktami z prawem może skutkować odrzuceniem kandydatury.

Weryfikacja psychologiczna i środowiskowa

Kwalifikacje sprawdzane są podczas testów, wywiadu środowiskowego oraz badań psychologicznych prowadzonych przez specjalistów z ośrodków adopcyjno-opiekuńczych. Dodatkowo organizowane są warsztaty oraz szkolenia, które pozwalają przyszłym rodzinom zdobyć wiedzę oraz umiejętności pozwalające na jak najlepsze pełnienie obowiązków wobec małoletnich oddanych pod pieczę. Warto podkreślić, że osoby, które podjęły się zostania rodziną zastępczą zawodową, są prawnie zobligowane do ciągłego podnoszenia swoich kwalifikacji i kompetencji, np. poprzez udział w szkoleniach, konferencjach tematycznych lub warsztatach.

W ramach wywiadu środowiskowego przeprowadzane są rozmowy z domownikami, w tym z członkami biologicznej rodziny kandydatów, jeśli mieszkają wspólnie. Pracownicy socjalni sprawdzają warunki mieszkaniowe, oceniają relacje panujące w domu oraz motywacje kandydatów. Proces rekrutacji może trwać od kilku miesięcy do ponad roku, w zależności od skomplikowania sytuacji i wyników weryfikacji.

System wynagrodzenia i dodatkowe świadczenia

Podstawowe stawki wynagrodzenia

Rodziny zastępcze zawodowe otrzymują wynagrodzenie na podstawie umowy zawartej ze starostwem. Określone zostało ono we wspomnianej wcześniej ustawie. Zgodnie z jej zapisami, rodzinie zastępczej zawodowej przysługuje wynagrodzenie nie niższe niż 2000 zł miesięcznie. W przypadku rodziny zastępczej zawodowej pełniącej funkcję pogotowia rodzinnego kwota jest wyższa – minimum 2600 zł każdego miesiąca. Podczas ustalania konkretnego wynagrodzenia pod uwagę brane są odbyte szkolenia, kursy oraz posiadane kwalifikacje rodziców.

Rodzicielstwo zastępcze zawodowe traktowane jest jako forma zatrudnienia, dlatego wynagrodzenie podlega opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych oraz składkom na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne. Oznacza to, że rodzice zastępczy zawodowi nabywają uprawnienia emerytalne oraz mogą liczyć na ochronę zdrowotną jak inni pracujący obywatele.

Dodatki i świadczenia uzupełniające

Rodzinom zastępczym zawodowym przysługują dodatki:

• 20% wynagrodzenia podstawowego, gdy przez okres dłuższy niż 10 dni w miesiącu kalendarzowym przebywa w niej więcej niż 3 dzieci lub co najmniej jedno dziecko z niepełnosprawnością albo umieszczone na podstawie ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich;
• minimum 20% wynagrodzenia podstawowego za pełnienie roli rodziny pomocowej, czyli wspieranie innej rodziny zastępczej w trudnych sytuacjach lub w trakcie urlopów;
• środki na utrzymanie dziecka wypłacane miesięcznie w wysokości około 1000 zł na jedno dziecko (kwota ulega waloryzacji);
• jednorazowa pomoc na pokrycie niezbędnych wydatków związanych z potrzebami przyjmowanego dziecka — np. na zakup mebli, ubrań, podręczników szkolnych lub sprzętu elektronicznego.

Dodatkowo rodziny zastępcze zawodowe mogą ubiegać się o dofinansowanie kosztów leczenia rehabilitacyjnego, terapii psychologicznej lub zajęć specjalistycznych dla dzieci z niepełnosprawnościami. W przypadku dzieci wymagających intensywnej opieki medycznej, starostwo pokrywa również koszty wyjazdów do specjalistycznych placówek zdrowotnych oraz zakupu sprzętu ortopedycznego lub rehabilitacyjnego.